พิธีกรรม ( Ritual )

 

พิธีกรรม  ( Ritual )

          พิธีกรรมกับเทศกาล  ส่วนใหญ่จะมาคู่กันเสมอ  จะต่างกันก็ต่อเมื่อการปฏิบัติ  เช่น  เทศกาลนั้นมักจะปฏิบัติงานในกรณีของส่วนรวมเสมอ  อาจจะไม่มีบรรยากาศแห่งความศักดิ์สิทธิ์อยู่ก็ได้   หรือจะมีบรรยากาศที่ศักดิ์สิทธิ์ก็ได้  แต่พิธีกรรมนั้น  คือการปฏิบัติทางกาย  วาจา  ต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์ในศาสนา  เป็นการปฏิบัติที่มีบรรยากาศแห่งความศักดิ์สิทธิ์  และเป็นเครื่องส่วนตัวก็ได้  ส่วนรวมก็ได้

พิธีกรรมส่วนใหญ่มักเกี่ยวกับศาสนา

                ส่วนใหญ่แล้วจะเห็นว่า  พิธีกรรมต่าง ๆ  ในโลกจะมีเรื่องของศาสนาเข้ามาเกี่ยวข้องแทบทั้งสิ้น เพราะเป็นผลทาง

จิตใจของคนในสังคมนั้น ๆ  ที่เห็นว่าคงยังมีประโยชน์อยู่บ้าง  มิฉะนั้น  คงจะเลิกปฏิบัติกันไปนานแล้ว   แต่อย่างไรก็ตาม  พิธีกรรมหลายอย่างได้ถูกละเลยเลิกปฏิบัติกันไปก็มี  คงเหลือไว้แต่พิธีกรรมที่คุณค่าเช่น

                ๑.  พิธีกรรมเป็นเครื่องเสริมสร้างปสาทศรัทธาในสิ่งศักดิ์สิทธิ์

            ในตอนที่ว่าด้วยสิ่งศักดิ์สิทธิ์  ซึ่งเป็นองค์ประกอบภายในอย่างหนึ่งของศาสนา  เราได้ทราบแล้วว่า สิ่งศักดิ์สิทธิ์มีลักษณะที่สำคัญอย่างหนึ่ง  คือ  ลับและเงียบเฉย  คนไม่สามารถจะติดต่อและสัมผัสได้  ทางประสาทสัมผัส  สิ่งนามธรรมอันลึกลับเช่นนี้  จำเป็นต้องมีอะไรบางอย่าง  เป็นเครื่องเตือนให้เกิดปสาทศรัทธา  มิฉะนั้น  คนก็อาจจะลืมเอาได้ง่าย ๆ  เหมือนกัน  ในประวัติศาสตร์ศาสนามีเทพเจ้ามากมายที่ถูกมนุษย์ลืม

                พิธีกรรมเป็นวิธีที่ดีอย่างหนึ่ง   ในการกระตุ้นจิตสำนึกทางศาสนาของคน  เพราะพิธีกรรมต่าง ไ  ประกอบด้วยเครื่ององค์ประกอบต่าง ๆ  รวมทั้งแสง สี  เสียง  และการเคลื่อนไหวที่สามารถทำให้คน  เกิดความอัศจรรย์ใจ  และปสาทศรัทธาในสิ่งศักดิ์สิทธิ์  ผู้มีโอกาสเข้าร่วมพิธีการศาสนาต่าง ๆ  ในโบสถ์หรือวิหารใหญ่ ๆ  ที่มีเครื่องประดับสวยงาม  มีนักบวชและศาสนิกชนที่แต่งตัวดีเป็นพิเศษ  บรรยากาศ  เต็มไปด้วยเสียงดนตรีกระหึ่ม  ย่อมจะรู้ชัดด้วยตนเองว่า  พิธีกรรม  สามารถกระตุ้นจิตสำนึกทางศาสนาได้ดีเพียงใด

                ที่เมืองประยาด  ( อัลละฮาบาด )  ในอินเดีย  มีพิธีอาบน้ำล้างบาป  เป็นการใหญ่เรียกว่า  กุมภเมลา  ซึ่งมีขึ้น  ๑๒  ปีต่อ  ๑ ครั้ง  ในพิธีนั้นจะมีนักบวชนิกายต่าง  ๆ  นับเป็นหมื่นร่วมในพิธี  ทางการจัดให้นักบวชนิกายต่าง ๆ  เดินแถวลงอาบน้ำอย่างเป็นระเบียบ  เพื่อป้องกันการปะทะกันระหว่างนักบวชเอง  นักบวชแต่ละนิกายมีการถือธงชัยของนิกายนำหน้า  มีการ  ตีกลองศึกเสียงดังสนั่นหวั่นไหว  ให้จังหวะกลองของนักบวชนิกายทิฆัมพระอาทิ  มีเสียงน่าหลัวเป็นพิเศษ  ได้ชื่อว่า  กลองครภคันชะ  แปลว่า  กลองดังน่ากลัว  จนหญิงมีครรภ์แท้งลูก

                ๒.   พิธีกรรม  เป็นเครื่องสร้างความสัมพันธ์กับเทพเจ้า

            ศาสนิกชนที่เคารพนับถือเทพเจ้า  ย่อมมีความปรารถนายิ่งเงียบ  ๆ ที่จะได้เข้าไปสัมผัสกับเทพเจ้าของตน  เพื่อตนจะได้สัมผัสหรือได้รับทิพยภาวะจากเทพเจ้า  ดังนั้น  ศาสนาต่าง ๆ  จึงใช้พิธีต่าง ๆ  เพื่อการนี้

                ๓.   พิธีกรรม  เป็นเครื่องจรรโลงอารมณ์

                พิธีกรรมทำให้ศาสนามีชีวิตชีวา   และมีความหมายสำหรับคนธรรมดา  เพราะพิธีกรรมส่วนใหญ่ในศาสนามักจะมีบรรยากาศแห่งความสนุกสนานเต็มไปด้วยไมตรีภาพ  ปราศจากการแบ่งชั้นวรรณะ  เป็นการบรรเทาความเครียด  ( Tension )  ทางอารมณ์และทางสังคมได้เป็นอย่างดี  ดังเราจะเห็นได้ว่า  ในพิธีทอดกฐิน  ทอดผ้าป่า  ไม่ว่าจะเป็นคนถีบสามล้อกรือนายอำเภอที่ไปร่วมงานจะอยู่ในฐานะเท่าเทียมกันหมด  ในอินเดีย  เทศกาลโฮลี  ( Holi )  ซึ่งฉลองกัน  ๓ วันก่อนวันเพ็ญเดือน  ๔  มีการสาดสีผสมน้ำใส่กันแบบสงกรานต์ในเมืองไทย  ในโอกาสเช่นนี้  แม้แต่ศูทรก็สามารถสวมกอดพราหมณ์ที่เป็นวรรณะสูงสุดได้  ซึ่งเป็นเวลาอื่นศูทรจะไปแตะต้องตัวพราหมณ์ไม่ได้เป็นอันขาด

                ถ้าศาสนามีคำสอนเฉพาะระดับปรัชญาอันลึกซึ้งดังกล่าวแล้ว  ศาสนาก็คงจะแห้งแล้งและเงียบเชียบมาก  คงนะเหมาะสำหรับชั้นปัญญาชนเพียงไม่กี่คนเท่านั้น  พระพุทธศาสนาในระยะแรก  ก็มีคำสอนเพียงระดับปรัชญาเห็นการปฏิบัติตามอริยมรรค  เพื่อบรรลุถึงความดับทุกข์เท่านั้น  แต่ต่อมาเมื่อมีคนธรรมดาหันมานับถือมากขึ้น  และหลาย ๆ  คนไม่สามารถจะเข้าถึงคำสอนชั้นระดับปรัชญาได้  พิธีกรรมก็เริ่มมีในพระพุทธศาสนา  พิธีกรรมบางอย่างก็ไปยืมจากศาสนาพราหมณ์  บางอย่างก็มาจากพิธีท้องถิ่น  นำมาดัดแปลงให้เหมาะสมกับคำสอนในพระพุทธศาสนา

                การยืมเอาพิธีกรรมในศาสนาอื่น  หรือของชนชาติอื่นเข้ามาดัดแปลงในศาสนาของตนนี้  เป็นสิ่งที่ปฏิบัติกันอยู่ทั่งไป  ถ้าศาสนามีแต่ระดับจริยธรรม  เต็มไปด้วยข้อห้ามมิให้กระทำสิ่งนั้นสิ่งนี้  ศาสนาก็น่าจะเป็นเรื่องน่ารำคาญเหมือนกันเพราะโดยธรรมชาติคนเราไม่ต้องการให้ใครมาห้ามปราม  หรือมาบังคับให้ทำอย่างนั้นอย่างนี้  ดังนั้น  พิธีกรรมจึงเข้ามาช่วยศาสนาไว้   ทำให้ศาสนามีหลาย ๆ ด้าน  เหมาะสำหรับคนกลาย ๆ ระดับ  คนมีสติปัญญาสูงก็เข้าหาระดับปรัชญา  คนระดับกลางก็เข้าหาระดับจริยธรรม คนระดับสติปัญญาธรรมดาก็เข้าหาระดับพิธีกรรม

                ๔.   พิธีกรรม  เป็นเครื่องห่อหุ้มจริยธรรมและปรัชญาไว้

                เปรียบเสมือนเปลือกของต้นไม้   ทำหน้าที่ห่อหุ้มกระพี้และแก่นของต้นไม้ไว้  ทำให้ต้นไม้มีชีวิตอยู่ได้  ถ้าศาสนามีแต่คำสอนระดับปรัชญา  ก็จะมีแต่ส่วนน้อยเท่านั้นที่สนใจ

                ๕.   พิธีกรรม  เป็นด่านแรกที่ดังดูดใจคนภายนอกให้มาสนใจ

                เพราะพิธีกรรมทั้งหลาย  แสดงออกให้เห็นชัด  มีแสงเสียง  และบรรยากาศให้ตื่นตาตื่นใจ  คนต่างชาติต่างศาสนา  ที่เข้าไปสู่วัฒนธรรมใหม่มักจะมีโอกาสได้สัมผัสพิธีกรรมก่อน  เมือเข้าร่วมหรือได้ชมพิธีกรรมแล้ว  ก็อาจจะเกิดความสนใจ  อยากรู้สึกซึ่งต่อไปถึงคำสอนระดับจริยธรรม  และระดับปรัชญาของศาสนานั้น ๆ  แล้วก็ทำหารศึกษาต่อไป  ได้ทราบว่าชาวอังกฤษในกรุงลอนดอน  บางคนสนใจและซาบซึ้งมากเมื่อได้ฟังเสียงพระไทยที่วัดพุทธประทีปสวดมนต์  บางรายถึงกับนำเทปมาบันทึกไปฟัง  แต่กลับไม่สนใจในระดับพุทธปรัชญาหรือศีลธรรมเลย

                ๖.   พิธีกรรม  เป็นการปฏิบัติตามาหลักจริยธรรม  โดยใช้ความศักดิ์สิทธิ์เป็นเครื่องชักนำ

                ถ้าเราพิจารณาให้ดีจะพบว่า  พิธีกรรมในศาสนาส่วนใหญ่เป็นการปฏิบัติตามหลักจริยธรรมและหลักปรัชญาอยู่ในตัว  เช่น  การไหว้พระสวดมนต์เป็นการฝึกสมาธิในตัว  เพราะขณะทีสวดมนต์ในแต่ละครั้งจิตใจจะไปจดจ่ออยู่กับคำสวดมนต์   ถ้าไม่จดจ่ออยู่กับคำสวดมนต์แล้ว  มิเช่นนั้นอาจจะลืมบทสวดได้  การทอดกฐิน   ก็เป็นการถวายผ้าใหม่แก่พระที่อยู่จำพรรษาครบ  ๓  เดือน  แล้วเป็นการถวายทานเป็นกรณีพิเศษ  การทอดผ้าป่าถวายทานโดยการไม่เห็นแก่หน้าผู้รับทาน  การฟังเทศน์ก็เท่ากับการเจริญสุตมยปัญญา  การกรวดน้ำ  ก็เป็นการแบ่งปันกุศลหรือคุณงามความดีของตนให้แก่ผู้อื่น  การถือศีลอดในศาสนาอิสลาม  ก็เท่ากับเป็นการฝึกความอดทน  เป็นการสอนตนเองให้เห็นอกเห็นใจคนอื่นที่จนกว่าเรา  คนที่ไม่ได้กินอาหารเพราะไม่มีอะไรจะกินนั้นเป็นทุกข์ทรมานเพียงใด  พิธิสารภาพบาปของชาวคาทอลิกก็เป็นการแสดงความสำนึกบาปเพื่อจะได้ระวังไม่ทำบาปอีกต่อไป

                การที่เอาพิธีกรรมไปครอบไว้กับการปฏิบัติตามหลักจริยธรรม   ก็เพื่อให้เกิดความศักดิ์สิทธิ์  เมื่อมีความศักดิ์สิทธิ์คนจะได้ปฏิบัติตามหลักด้วยความยำเกรง  ถ้าบอกเฉย ๆ  ไม่อ้างความศักดิ์สิทธิ์  คนอาจจะไม่สนใจปฏิบัติ

                เป็นอันสรุปได้ว่า  คำสอนของพระศาสดาทุกศาสดา   จะว่าด้วยปรัชญาจริยธรรมและพิธีกรรม  ดังได้บรรยายมา  ถ้าเราพิจารณาดูความสนใจและความใส่ใจปฏิบัติของศาสนิกชนในศาสนาต่าง ๆ  เราก็จะพบว่าคนส่วนใหญ่สนใจระดับพิธีกรรม  คนส่วนน้อยสนใจระดับจริยธรรม  คนส่วนน้อยที่สุดสนใจระดับปรัชญา