ศีลในพระพุทธศาสนาตามพระไตรปิฏก

 

ชีวิตของมนุษย์มีองค์ประกอบสำคัญ  เรียกว่า  ขันธ์  ๕  คือ  รูป เวทนา  สัญญา  สังขาร  และ วิญญาณ  เมื่อย่อลงถึงที่สุดแล้วมีเพียง  รูปกับนาม  เป็นเครื่องอยู่อาศัยเท่านั้น   จะเว้นเสียซึ่งภัยธรรมชาติ ๔ ประการนี้ไม่ได้เลยคือ ชาติธรรม ชราธรรม พยาธิธรรม และ มรณะธรรม หากไม่มีธรรม ๔ ประ-การนี้เป็นเครื่องดำเนินแล้วมนุษย์ก็จะพากันประมาทเสียโดยมาก เสื่อมจากข้อวัตรปฏิบัติและศีลธรรมไปทีละน้อย ๆ  จนในที่สุดจะไม่อะไรเหลือไว้ยึดเหนี่ยวจิตใจเลย    ไม่สามารถข้ามพ้น วัฎฏสงสาร ไปสู่ความดับ คือ นิพพาน ได้เลย ในส่วนข้อวัตรปฏิบัติและศีลธรรม บางคนคิดว่ายากลำบากแก่การปฏิบัติ เพราะไม่เข้าใจความหมายที่กำหนดไว้ ซึ่งคำว่า  “ศีล”  แปลว่า ปรกติ คือ การปฏิบัติที่เป็นการควบคุมรักษากายวาจาของตนไว้ให้บริสุทธิ์ หรือ ให้สงบ  มีความมุ่งหมายเพื่อควบคุม  โทสะ  ความโหดร้าย – ความหยาบคาย ทางกาย และ วาจา  ซึ่งจะรักษาตนไว้ไม่ให้เสียหาย  เป็นการปราบกิเลสขั้นหยาบเป็นจุดเริ่มต้นหรือฐานในการไปสู่ขั้นสมาธิ  และ  ขั้นปัญญา  สำหรับผู้ที่เข้าใจและได้รักษาไว้ซึ่ง  ศีล

“ศีล” มีความหมายอย่างไร มีอานิสงส์อย่างไร แบ่งออกเป็นกี่ประเภท อะไรบ้าง เป็นต้น  ที่พอจะเป็นแนวทางความรู้ของผู้ใคร่จะศึกษา และ ปฏิบัติได้เข้าใจเพิ่มขึ้น ในส่วนของรายงานฉบับนี้จะสมประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ของอาจารย์ประจำวิชาตามสมควร

 

ศีลนิเทศ

 

ศีล   เป็นกฎของสมาคมชั้นสูงชนิดหนึ่งของสมาชิก ผู้มีจิตสูงส่ง  ทุก ๆ คน ที่เข้าร่วมสมาคมนี้ด้วยจิตยินดีปรีดาหามีใครบังคับกะเกณฑ์ไม่และมีจุดประสงค์อันเดียวกัน นั่นคือ  ต้องการจะเข้ามาฝึกฝนอบรมกาย วาจา ใจ ของตนให้บริสุทธิ์ผุดผ่อง เป็นเครื่องมือสำหรับปราบกิเลสศัตรูขั้นหยาบ อันเกิดขึ้นทางกาย วาจา ซึ่งมีอยู่ในใจของแต่ละบุคคลเพื่อให้ลดเบาบางหรือหมดสิ้นไปในที่สุด  พระพุทธองค์จึงทรงสอนผู้ที่เห็นโทษให้ปราบด้วยการรักษาศีลซึ่งเป็นทางเดียวเท่านั้นที่จะทำให้กิเลสเหล่านี้เบาบางหมดสิ้นไป ในคัมภีร์ วิสุทธิมรรค คือ ทางแห่งวิสุทธินี้ แม้ว่า พระผู้มีพระภาคจะได้ทรงแสดงโดยมุข คือศีล สมาธิ ปัญญา อันสงเคราะห์ด้วยคุณธรรมเป็นอเนกประการ  ดังที่พรรณนามาแล้วก็ตามนับว่าทรงแสดงไว้อย่างย่อมาก  เหตุนั้น  จึงยังไม่เพียงพอเพื่อความเป็นอุปการะแก่เวไนยสัตว์ทั่วๆ ไป   ดังนั้นในรายงานฉบับนี้จะพรรณนาความแห่งวิสุทธิมรรคโดยพิสดารในหมวดแห่ง ศีล จึงตัวปัญหากรรมปรารภถึง ศีล ดังนี้

ปัญหาเรื่องศีล

๑. อะไร ชื่อว่า ศีล

๒. ที่ชื่อว่าศีล เพราะอรรถว่ากระไร

๓. อะไร เป็นลักษณะ , เป็นรส , เป็นอาการปรากฏและเป็นปทัฏฐานของ ศีล

๔. ศีลมีอานิสงค์อย่างไร

๕. ศีลนี้มีกี่อย่าง

๖. อะไร เป็นความเศร้าหมองของศีล

๗. อะไร เป็นความผ่องแผ้วของศีล

วิสัชนาปัญหาข้อที่ ๑

ปัญหาข้อว่า อะไร ชื่อว่า ศีล วิสัชนาว่า ธรรมทั้งหลายมีเจตนา เป็นต้น ของบุคคลผู้งดเว้นจากปาณาติบาต เป็นต้น อยู่ก็ดี ของบุคคลผู้บำเพ็ญวัตรปฏิบัติก็ดี  ชื่อว่าศีลคำนี้ สมดัง พระธรรมเสนาบดีสารีบุตร กล่าวไว้ในคัมภีร์ ปฏิสัมภิทามรรคว่า “ อะไรชื่อว่าศีล  เจตนาชื่อว่าศีล  เจตสิกชื่อว่าศีล  สังวร ชื่อว่าศีล  การไม่ล่วงละเมิดชื่อว่าศีล ” ^๑

เจตนาศีล

ในศีลเหล่านั้น   คำว่า   เจตนาชื่อว่าศีล   ได้แก่   เจตนาของบุคคล  ผู้งดเว้นจากบาปธรรมมี –

ปาณาติบาต เป็นต้น  หรือ  เจตนาของบุคคลผู้กำลังบำเพ็ญวัตรปฏิบัติอยู่

เจตสิกศีล

เจตสิกศีล ชื่อว่าศีล ได้แก่ วิรติเจตสิก ของบุคคล ผู้งดเว้นจากบาปธรรม มีปาณาติบาตเป็นต้น 

อีกประการหนึ่ง  เจตนา ชื่อว่าศีล ได้แก่ เจตนาในกรรมบถ  ๗  ดวง  ของบุคคลผู้ละอยู่ซึ่งบาปธรรมทั้งหลายมี ปาณาติบาต  เป็นต้น   เจตสิก ชื่อว่า  ศีล  ได้แก่ กุศลธรรมทั้งหลาย  คือ  ความไม่โลภ ความไม่ความไม่พยาบาท  ความเห็นชอบ  ที่ตรัสไว้โดยนัยมีอาทิว่า  “ ภิกษุละอภิชฌาแล้วเป็นผู้มีจิต-ปราศจากอภิชฌาอยู่ ” ^๑

สังวรศีล

  สังวร  ในคำว่า  สังวร ชื่อว่าศีลนี้   พึงทราบโดยประการ  ๕  อย่าง  คือ   ปาติโมกข์สังวร ๑               สติสังวร ๑   ญาณสังวร ๑   ขันติสังวร ๑   วีริยะสังวร ๑  

ในสังวร  ๕  อย่างนั้น  สังวรนี้คือ “ ภิกษุเป็นผู้เข้าถึงแล้ว  เข้าถึงพร้อมแล้วด้วยความสังวร  คือปาติโมกข์นี้ ๑“ ^๒  ชื่อว่า ปาติโมกข์สังวร  สังวรนี้คือ  “  ภิกษุย่อมรักษาซึ่งอินทรีย์  คือ  จักษุ  ย่อมถึงซึ่งความสังวรในอินทรีย์คือ จักษุ ” ^๓   ชื่อว่า สติสังวร  สังวรนี้คือ  “ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบปัญหา อชิตะมานพว่า   อชิตะ  กระแสกิเลสเหล่าใดในโลก  สติเป็นเครื่องกั้นซึ่งกระแสเหล่านั้น    เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น  กระแลเหล่านั้นจะพึงตัดให้เด็ดขาดได้ด้วยปัญญา ” ^๔  ชื่อว่า ญาณสังวร แม้การเสพปัจจัยก็ถึงซึ่งอันรวมลงในญาณสังวรนี้ด้วย ส่วนสังวรนี้ใดซึ่งมาโดยนัยมีอาทิว่า “ภิกษุเป็นผู้อดทนต่อความหนาว เป็นผู้อดทนต่อความร้อน ” ^๕  สังวรนี้ชื่อว่า ขันติสังวร  อนึ่ง สังวรใดที่ได้มาโดยนัยมีอาทิว่า  “ภิกษุย่อมไม่ให้กามวิตกซึ่งเกิดขึ้นแล้วตั้งอยู่ในภายใน ” ^๖ สังวรนี้ชื่อว่า วีริยสังวร  แม้อาชีวปาริสุทธิ คือความบริสุทธิ์แห่งอาชีพ  ก็ถึงซึ่งอันรวมลงในวีริยสังวรนี้ด้วย สังวรทั้ง ๕ อย่างนี้ก็ดี การงดเว้นจากวัตถุที่ประจวบเข้าของเหล่ากุลบุตรผู้กลัวบาป  แม้ทั้งหมดนี้  พึงทราบเถิดว่าเป็น  สังวรศีล  ด้วยประการฉะนี้