วิปัสสนากรรมฐาน ญาณ ๑๖

 

ญาณที่   ๑   นามรูปปริจเฉทญาณ

                เป็นญาณที่ผู้ปฏิบัติเกิดปัญญารู้ว่า  อะไรเป็นรูป  อะไรเป็นนาม  ที่เรียกว่ารูปนามนั้นแท้จริงเป็นอย่างไร  ผู้ปฏิบัติจะรู้แยกรูปแยกนามออกจากกันอย่างชัดเจน  ไม่ปะปนกัน  ในญาณต้น ๆนี้   ผู้ปฏิบัติยังไม่รู้จักทางดี   ผู้สอบอารมณ์ต้องซักถามให้ผู้ปฏิบัติเคยชิน  เพราะผู้ปฏิบัติยังไม่สามารถเล่าอาการที่เป็นมาได้ถนัดจึงจำเป็นต้องสอบกันมาก

                หลักการในญาณที่  ๑  

            ๑.   รู้แยกรูป  เช่น

            -      ขวาย่าง   กับซ้ายย่าง  เป็นคนละอัน

-          ซ้ายย่างอันก่อนกับซ้ายย่างอันหลังคนละอัน

-          พองกับยุบเป็นคนละอัน

-          พองแรกกับพองหลังและยุบแรกกับยุบหลังเป็นคนละอัน

๒.   รู้แยกนาม

-     รู้ซ้ายย่างกับขวาย่าง   เป็นคนละอัน

-          รู้พองกับรู้ยุบเป็นคนละอัน

-          รู้พองแรกกับรู้พองหลังเป็นคนละอัน

๓.   รู้แยกรูปรู้แยกนาม

-          รู้กับซ้ายย่าง  ขวาย่าง  เป็นคนละอัน

-          รู้กับพอง  รู้กับยุบ  เป็นคนละอัน

๔.   ทางอายตนะ

-     รูปกับรู้ว่าเห็น   เสียง  กับได้ยิน   กลิ่นกับได้กลิ่น   รสกับรู้รส  สัมผัสกับรู้ถูกเป็นคนละอัน

            ๕.     เบ็ดเตล็ด

-          เวทนาที่เกิดขึ้นกำหนดไม่หาย  เดี๋ยวอย่างโน้นเกิดอย่างนี้เกิด

-          จิตที่แวบออกไปนาน  กำหนดไม่ทัน  หรือไม่ได้กำหนด

ญาณที่   ๒  ปัจจยปริคคหญาณ

                เป็นญาณที่ผู้ปฏิบัติเกิดปัญญารู้แจ้งในสภาวะของรูปกับนามที่กำหนดอยู่อย่างนั้น  ทั้งรูป  ทั้งนาม  เป็นเหตุเป็นผลซึ่งกันและกันอยู่ทุกขณะ  ในญาณนี้ผู้สอบอารมณ์จำเป็นต้องชักถามผู้ปฏิบัติให้มากเช่นกัน   เพราะผู้ปฏิบัติยังไม่ค่อยชำนาญในการแจ้งอารมณ์

หลักการในญาณที่  ๒  สรุปได้ดังนี้

            ๑.    พองขึ้นก่อน   รู้ตาม   การกำหนดที่เท้าในขณะเดินและกำหนดอายตนะต่าง ๆ  คงเป็นเช่นเดียวกัน

                ๒.   รู้จิตที่สั่งหรือต้นจิตชัดเจน

                ๓.   เวทนากำหนดไม่ทันหาย   อันอื่นเกิด  หรือกำหนดเวทนาแล้วกลับไปกำหนดพอง – ยุบ  เวทนาจะหายไปโดยไม่รู้ตัว

                ๔.   นิมิตก็มีลักษณะเดียวกันกับเวทนา

                ๕.   จิตที่แวบออกไปรับอารมณ์  กำหนดได้ทันและเร็วขึ้น  กำหนดครั้งสองครั้งก็กลับมาอยู่ในกรรมฐาน

                เมื่อเห็นว่าผู้ปฏิบัติมีความรู้แจ้งในญาณนี้แล้ว  ให้เดินระยะที่สอง  คือ  “ ยกหนอ   เหยียบหนอ “

                การเพิ่มจังหวะกำหนดพอง – ยุบ  นั่ง  ผู้สอบอารมณ์ควรถามผู้ปฏิบัติก่อน   เพื่อทราบว่า  พอง – ยุบ ถี่ห่างประการใด  ถ้าห่างพอจะเพิ่มได้ก็ควรจะเพิ่ม   “  นั่งหนอ “  แต่ปกติ  พอง – ยุบ  ของผู้ปฏิบัติมักจะไม่ห่างกันคือ  มักจะโรยท้องลงมาเวลายุบ  ให้ได้จังหวะกันกับคำว่า  หนอ  อย่างไรก็ตาม  พอง – ยุบ  ปกติของคนธรรมดาเช่นเวลานอนหลับสนิท  พองมักจะยาว   ยุบมักจะฮวบเดียวหมด  คือ  สั้น  ดังนั้น  ย่อมมีจังหวะที่จะแทรก  นั่งหนอ   ได้เสมอ  นอกจากจะถี่จริง ๆ ในขั้นตอนแรกควรลองให้  “นั่งหนอ “  ดูก่อน   ถ้าแทรกไม่ได้จริง ๆ  จังสั่งถอน  แต่ถ้าบอกไปด้วยว่า   ดูพอง  - ยุบ  ของตน  ถ้าใส่  “ นั่งหนอ “  ได้ก็ให้ใส่  ถ้าใส่ไม่ได้ก็ไม่ต้องใส่อธิบายอย่างนี้โดยมากจะไม่ได้   เพราะความไม่ชำนาญ  เป็นเหตุให้เกิดพัลวันกัน  ผู้ปฏิบัติจะบอกว่าใส่ไม่ได้ดังเช่น  ขั้นแรกควรบอกให้ผู้ปฏิบัติใส่ก่อน  แล้วจึงพิจารณาขั้นหลังก็ควร

ญาณที่  ๓  สัมมญาณ

                ผู้ปฏิบัติผ่านมาถึงญาณที่  ๓  นี้   จะเกิดปัญญารู้แจ้งในลักษณะของรูปนามที่กำหนดอยู่โดยอาการ  ๓  นั้นเป็นอนิจจัง ทุกขัง  อนัตตา  เป็นเหตุให้ได้ทราบความจริงของรูปนามทั้งหลายว่ามีแต่อาการทั้ง  ๓  อย่างนี้เท่านั้น  อันเรียกได้ว่าผู้ประเสริฐกว่าผู้ที่เกิดมามีอายุ  ๑๐๐ ปี  แต่ไม่มีปัญญารู้แจ้งในลักษณะทั้ง  ๓  อย่างนี้

                หลักการของญาณที่  ๓  มีดังนี้

                ๑.   เวทนาในญาณนี้   ผู้ปฏิบัติจะพบว่า  เวทนามากมายหลายอย่าง  หลายประการ  ผู้สอบอารมณ์จะต้องสอบถามและให้ผู้ปฏิบัติเล่าให้ละเอียดเพื่อเป็นแนวทางวินิจฉัย

                ลักษณะของเวทนาโดยมากมักมีอาการปวดตามร่างกาย  เมื่อยหลัง   เมื่อยขา  คัน  ชา  เสียด  ยอก  แน่น  การกำหนดเวทนาในญาณนี้  ผู้ปฏิบัติจะกำหนดให้หายไปได้  โดยต้องกำหนดตั้งแต่  ๓ - ๔ ครั้ง   จึงจะหาย  ลักษณะของเวทนาที่หายจะค่อย ๆ  หายไปที่ละครั้งที่กำหนด   จนกระทั่งหายขาดแล้วเวทนาอื่นจึงจะเกิดขึ้น 

                ถ้ากำหนดไปหลายครั้งยังไม่หายขาด  เวทนาอื่นเกิดซ้อนมาอีกแสดงว่ายังอยู่ในญาณที่  ๒

                ๒.   นิมิต  นิมิตก็เช่นเดียวกันกับเวทนา  จะเกิดในญาณนี้มาก  เพราะจิตของผู้ปฏิบัติเป็นจิตวิสุทธิตั้งอยู่ได้นานแต่การกำหนดยังอ่อน  จิตของผู้ปฏิบัติยังมีโลภะมากอยู่  เมื่อเห็นนิมิตก็ยินดี  ชอบดี  จึงกำหนดไม่ค่อยหายและต้องกำหนดหลายครั้ง  ๓ - ๔ ครั้งจึงจะหาย  พออันนี้หาย  อันอื่น ๆ ก็เกิดตามมาอีกทั้งสองลักษณะนี้  แสดงว่าผู้ปฏิบัติยังมีสติอ่อนอยู่  กำหนดเวทนาหรือนิมิตยังไม่ได้เป็นปัจจุบัน   ผู้สอบอารมณ์จะต้องเตือนให้ใช้สติให้มากกำหนดให้ทันท่วงที   โดยไม่ต้องพิจารณาหรือวิจารณ์ให้เป็นอดีตหรืออนาคต  กล่าวคือ  เมื่อเวทนาเกิดขึ้น  ก็กำหนดทันทีโดยไม่ต้องคิดไปต่าง ๆ นานา  เพราะการวิจารณ์ไปเช่นนี้จะเป็นเหตุให้สมาธิตก  ดังนั้น  ให้กำหนดหยุดทันทีที่รู้ว่า  เวทนาเกิดขึ้น  นิมิตก็เช่นเดียวกัน  ให้กำหนดทันทีที่เมื่อมันเกิดขึ้น  โดยไม่ต้องไปวิจารณ์ว่าเป็นอะไร

                ๓.   การเดิน   การเดินของผู้ปฏิบัติในญาณนี้   จะเดินเพลิน  เดินได้นาน  ไม่ขี้เกียจ  เดินคล่อง  เท้าเบา  ในขณะกำหนด  “ หนอ “  จะมีอาการวูบวาบหรือเฉย  คือหมดความรู้สึก  เพราะจิตที่รับรู้กับอารมณ์ที่กำหนดดับลง  หมดลงพร้อมกัน  อาการเช่นนีปรากฏแก่ผู้ปฏิบัติที่มีสติและสมาธิถึงขนาดบางคนก็จะปรากฏอาการนี้แต่เพียงครั้งเดียว  เฉพาะเวลาที่มีสมาธิดี  จิตไม่เผลอ  ไม่แวบออกไปหาอารมณ์อื่น

                ๔.   การกำหนดพอง – ยุบ  ผู้ปฏิบัติจะกำหนดพอง – ยุบ  ได้ชัดเจนเป็น  ๓  ระยะ  คือ  ต้น  กลาง  สุด  เมื่อกำหนด  “ หนอ “  จะรู้ว่าอารมณ์กับจิตที่รับรู้หมดไป  ดับไปพร้อมกัน  แสดงว่าผู้ปฏิบัติมีสติกับสมาธิ

                เมื่อผู้ปฏิบัติรู้แจ้งในญาณนี้แล้ว   ให้เดินระยะที่  ๓  คือ  “ ยกหนอ  ย่างหนอ  เหยียบหนอ “  แล้วให้เดินระยะที่ ๑  และระยะที่  ๒  อย่างน้อยระยะละ  ๑๐  นาที   ระยะที่  ๓  อย่างน้อย  ๒๐  นาที

                การกำหนดที่พอง – ยุบ  นั้นต้องสอบถามผู้ปฏิบัติให้แน่ใจก่อนว่า   เมื่อยุบแล้วกว่าจะพองเว้นระยะนานไหม  การกำหนด  “ นั่งหนอ “  กำหนดได้สะดวกดีไหม  พัลวันกับพองไหม  ถ้าผู้ปฏิบัติตอบว่ากำหนดได้สะดวกดี  และเมื่อกำหนด  “ นั่งหนอ “  แล้วยังรู้ว่ายังห่างอยู่อีก  ก็ให้เพิ่ม  “ ถูกหนอ “  หมั่นเตือนให้ผู้ปฏิบัติกำหนดทางอายตนะและต้นจิตอยู่เสมอ ๆ

                ในญาณนี้  ผู้ปฏิบัติจะเริ่มเกิดศรัทธามากขึ้นกว่าปกติ  เพราะเหตุว่า  เห็นผลของการปฏิบัติชัดเจนขึ้น  การกำหนดเวทนาต่าง ๆ ที่เคยท้อถอยอยู่ก็มีวิริยะเพิ่มขึ้น  เพราะรู้ว่าเวทนาต่าง ๆ  ที่เคยกลัว ๆ  อยู่นั้นก็สามารถกำหนดให้หายไปได้โดยไม่กี่ครั้ง  ต้องละทิฏฐิและมานะให้มากขึ้น  เป็นการเร่งรัดตัวเองให้เข้าญาณที่  ๔  ตามลำดับ

ญาณที่  ๔  อุทยัพพญาณ

                ในญาณนี้มีอาการเป็นสองตอน  คือ   อย่างอ่อนกับอย่างแก่   อุทยัพพญาณอย่างอ่อนนั้น  คือ  ปฏิบัติรู้แจ้งในรูปที่กำหนดอยู่ว่า  มีอาการเกิดขึ้น  ตั้งอยู่  และดับไป  ทุกระยะโดยไม่ขาดสายจนหมดความสงสัยในสภาพของรูปนาม  มีความเชื่ออย่างแน่วแน่   แท้จริงในลักษณะของรูปนามที่กำหนดอยู่นั้น  ถ้าเข้าใจว่าตนได้เข้าถึงธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว   รู้ว่าตนนี้วิเศษอย่างยิ่ง  จนกระทั่งเพลิดเพลินไปตามอำนาจของวิปัสสนูปกิเลส   ซึ่งหมายถึง   อุปกิเลสแห่งวิปัสสนา  หรือ ธรรมารมณ์ที่เกิดแก่ผู้ให้วิปัสสนาอ่อน ๆ ทำให้เข้าใจผิดว่าบรรลุมรรคผลแล้ว  เป็นเหตุขัดขวางให้ไม่ก้าวหน้าต่อไปในวิปัสสนาญาณ

                ส่วนอุทยัพพญาณอย่างแก่  ผู้ปฏิบัติจะพ้นไปจากอำนาจของวิปัสสนูปกิเลส  อารมณ์จะแจ่มใสประกอบด้วยวิปัสสนาญาณที่บริสุทธิ์  ผุดผ่อง  สามารถกำหนดรูปนามที่เกิดดับได้อย่างรวดเร็ว  ผู้ปฏิบัติที่ได้บำเพ็ญเพียรวิปัสสนามาเมื่อเข้าถึงอุทยัพพญาณอย่างแก่นี้แล้ว   เป็นอันหวังได้ว่าจะผ่านญาณทั้ง  ๑๖  ญาณไปได้อย่างแน่นอน  มีอินทรีย์ทั้ง  ๕  เพียบพร้อมสม่ำเสมอ

                สรุปอาการของผู้ที่ได้ญาณนี้  คือ

                ๑.   การเดิน   การกำหนดพองยุบจับได้ชัดเจน

                ๒.   การกำหนดที่เวทนาจะหายไปอย่างรวดเร็ว  เพียงกำหนด  ๑ - ๒ ครั้ง

                ๓.   การกำหนดนิมิตก็รวดเร็วจนกระทั่งไม่เกิดนิมิตอีกเลย

                ๔.   จิตไม่วอกแวก  ซัดส่าย  มีสมาธิอยู่กับกรรมฐานเป็นอย่าดี

                ๕.   มีอาการโงกเงก   หรืองุไปข้างหน้าบ้าง   ข้างหลังบ้าง

                การให้กรรมฐานต่อเมื่อผู้ปฏิบัติอยู่ในญาณนี้บริบูรณ์แล้ว   ให้เดินระยะที่  ๔  คือ  ยกส้นหนอ  ยกหนอ  ย่างหนอ  เหยียบหนอ   โดยเดินระยะที่ ๑ - ๒ - ๓  อย่างละ  ๑๐  นาที  ระยะที่ ๔  ให้เดิน  ๒๐  นาที  การนั่งไม่ควรให้น้อยกว่า  ๑ ชั่วโมง  

ญาณที่  ๕  ภังคญาณ

                ในญาณนี้   ผู้ปฏิบัติจะพบแต่การดับของรูปนามที่กำหนดอยู่แต่อย่างเดียว  เนื่องจากได้เข้าไปในวิปัสสนาญาณที่บริสุทธิ์อันเป็นทางนำส่งไปสู่พระนิพพานอันแน่นอนแล้ว  อินทรีย์ทั้ง  ๕  ของผู้ปฏิบัติกำลังเพียบพร้อมสม่ำเสมออยู่   การกำหนดรูปนามจึงละเอียดและรวดเร็ว   ช่ำชอง   ว่องไว  จนกระทั่งเห็นแต่การดับของรูปนามถ่ายเดียว

                การเดิน  กำหนดคล่องแคล่วและชัดเจน  โดยเฉพาะตอนคำว่า  “ หนอ “  จะรู้สึกทั้งเท้าที่ก้าวกับจิตที่รู้ดับหายไปพร้อมกันทุก ๆ คำว่า  “ หนอ  ถ้าผู้ปฏิบัติมีสมาธิพอประมาณจะเห็นอาการเช่นนี้ชัดตอนจังหวะที่  ๔  คือ  “ เหยียบหนอ “   บางคนมีอาการเสียวที่เท้า  หรือพร่า ๆ  ซ่า ๆ ที่เท้าเวลาลง  “ หนอ “  เนื่องจากการขาดการหายไปบ่อย ๆ  เช่นนี้เองจะทำให้ผู้ปฏิบัติมีอาการตัวโคลงเคลง  ขาสั่น  ก้าวไม่ค่อยออก  บางครั้งคล้ายกับมองเห็นพื้นสูง  ๆ  ต่ำ ๆ   เท้าหวิว ๆ  บางแกว่ง  เดินตัวลอย  ๆ  เบา ๆ ตรงกับคำว่า  “ หนอ “  จะรู้สึกว่าสิ่งที่กำหนดอยู่กับจิตที่รู้ดับหายไปพร้อมกันทันทีทันใด

                การนั่งก็เช่นเดียวกันกับการเดิน   พองยุบที่กำหนดอยู่จะเห็นได้ชัดเจน  คำว่า  “ หนอ “  ท้องพองที่กำหนดอยู่กับจิตที่รู้จะดับหายไปพร้อมกันทันทีทันได  ทุก ๆ คำว่า  “ หนอ “  พองขึ้นครั้งหนึ่งหรือยุบลงครั้งหนึ่งจะเห็นการดับการหายไปหลายตอนเป็นท่อน ๆ  ระยะ ๆ มีอาการคล้ายสะอื้นหรือพอง  เป็นกระท่อนกระแท่น  หรือมีอาการวูบวาบเป็นระยะ ๆ

                ลักษณะของการพองยุบ  เบา ๆ จาง ๆ กำหนดไม่ชัดเจนเหมือนก่อน ๆ  แต่ก็ยังกำหนดได้ดีอยู่การกำหนดดูจืด ๆ  ซืด ๆ หาย ๆ   บางคนจะบอกว่ากำหนดไม่ได้ดี  บางคนกำหนดการคู้  การเหยียด  รู้สึกว่ามันพรู ๆ ซ่า ๆ คือรู้ถึงการดับของจิตที่ส่งให้คู้ให้เหยียดหลายครั้งติด ๆ กัน

                จิตใจของผู้ปฏิบัติจะมีอาการซบเซา   เพราะการกำหนดที่ว่าไม่ค่อยดีนั่นเอง  มีอาการเบื่อ ๆ  จืด ๆ  ผู้ควบคุมจะต้องชี้แจงให้กำลังใจ  ให้ผู้ปฏิบัติพยายามกำหนดต่อไป   บอกผู้ปฏิบัติให้เพิ่มสติระมัดระวังการกำหนดให้ยิ่งขึ้น  เพราะอยู่ในวิปัสสนาญาณที่แท้จริงแล้วการกำหนดย่อมจะเบาและละเอียดเป็นธรรมดา  ขอให้พยายามให้ยิ่งขึ้น

ญาณที่  ๖ - ๗ - ๘ ภยญาณ  อาทีนวญาณ  นิพพิทาญาณ

                ทั้ง   ๓   ญาณนี้เป็นญาณเดียวกัน   แต่เป็นอย่างอ่อน   อย่างกลาง   อย่างแก่   ผู้ปฏิบัติจะเห็นแต่ภัยและโทษที่บังเกิดแก่รูปนามที่กำหนดอยู่  จนรู้สึกเกิดความเบื่อหน่ายในรูปนามที่กำลังกำหนดอยู่นั้น

                ในญาณทั้ง   ๓   นี้  จะมีการบังเกิดแก่ผู้ปฏิบัติแตกต่างกันเป็น   ๓  ลักษณะ  คือ

                ๑.   ผู้ปฏิบัติบางคนจะมีอาการพอง – ยุบ  ถี่ขึ้น  กำหนด  “ นั่งหนอ “  “ ถูกหนอ “  ไม่ทัน  ผู้ควบคุมต้องแนะนำว่า  ถ้ามีอาการพองยุบถี่ขึ้นจนกำหนด  “ นั่งหนอ “   “ ถูกหนอ “  ไม่ทันก็ให้ตัด  “ นั่งหนอ “  ทิ้งเสียตามลำดับ  กำหนดอยู่เฉพาะ  “ พองหนอ “  และถ้าถี่ขึ้นอีกจนกำหนด  พองหนอและยุบหนอ  ไม่ทัน  ก็ให้กำหนดเพียง  “ รู้หนอ “ คือรู้อาการที่ถี่ขึ้นนั้น  หรือพอง – ยุบหายไป   ก็ให้กำหนด  “ นั่งหนอ “  “ ถูกหนอ “  เรื่อยไปจนกว่าอาการพอง – ยุบ  จะปรากฏขึ้นให้กำหนดต่อไปได้อีก

                ผู้มีอาการพอง – ยุบ  ถี่ขึ้นเช่นนี้  จะรู้สึกหายใจแทบไม่ทัน  ก็บังเกิดความกลัวและเบื่อที่จะกำหนดต่อไป   บางคนบอกว่าขึ้นพอง – ยุบอยู่ที่หน้าอก  บางคนบอกว่าพอง – ยุบ  ลึกลงไปและน้อยเบาเต็มที  บางครั้งก็หายไปเลย   บางคนบอกว่าเมื่อพอง – ยุบ ถี่ขึ้นมีอาการแน่นผสมขึ้นมาด้วยอาการต่าง ๆ  เหล่านี้เป็นเหตุให้ผู้ปฏิบัติมีความกลัวและเบื่อหน่ายที่จะกำหนดต่อไป

                ๒.   ผู้ปฏิบัติบางคนเมื่อญาณนี้จะมีทุกข์กับโทษ  นั่งกำหนดพอง – ยุบ  อยู่จะมีแต่อาการทุกข์  เช่น  แน่น  จุกเสียด  ปวดร้าวไปทั่วสรรพางค์กาย  ปวดศรีษะ  ปวดฟันคือมีแต่อาการทุกข์ทั้งสิ้น

                พอง – ยุบ  คงมีอาการเป็นปกติ   แต่บางคนขณะจะมีอาการเช่นแน่นขึ้น   ผู้ปฏิบัติบังเกิดความกลับและเลิกกำหนด  พอนั่งกำหนดใหม่ก็เกิดขึ้นอีก  กำหนด  “ แน่นหนอ  แน่นหนอ “  เท่าไรก็ไม่หายแน่นขึ้น ๆ   ก็เลิกเสียและเบื่อที่จะกำหนดต่อไปอีก  บางคนไม่ว่าจะกำหนดอะไรเป็นของไม่ได้ทั้งนั้นก็มีเวทนาต่าง ๆ เหมือนเข็มทิ่มแทงหรือมดต่อย  ผู้ควบคุมจะต้องคอยให้สติ  บอกให้พยายามกำหนดรู้อาการที่เป็นนั้นอย่าทิ้ง  อย่าหนี  เพราะเราต้องยอมตายให้สมกับที่ได้ปฏิญาณไว้ขณะเมื่อรับกรรมฐาน  หาเรื่องตัวอย่างให้กำลังใจแก่ผู้ปฏิบัติ  อย่าให้ท้อแท้  ให้เร่งรัดการกำหนดให้ยิ่งขึ้น

                ๓.   ผู้ปฏิบัติบางคนกำหนดพอง – ยุบ  จะกำหนดได้ถึงนั่งและลุกเป็นปกติ  แต่กำหนดไป  มีอาการเบาลงไป  อ่อนลงไป  แล้วในที่สุดก็หายไป  ไม่มีอะไรจะกำหนด  ก็ให้กำหนด  “ รู้หนอ “  คือรู้อาการที่หายนั่นเอง

                ในญาณทั้ง  ๓   นี้   ผู้ปฏิบัติจะบ่นว่ามีแต่อาการพอง – ยุบ  ถี่ขึ้นจนหายใจไม่ทันบ้าง  มีแต่แน่นเสียดจนกำหนดไม่ได้   ไม่ไหวบ้าง   มีแต่พอง – ยุบเบาไป  หายไปบ้าง  ล้วนแต่งุ่นง่านรำคาญใจในการกำหนดทั้งสิ้น  บางคนเกิดร้องไห้ขึ้นมาก็มี  เพราะมีแต่ทุกข์โรคภัยทั้งสิ้น  บางคนไม่ยอมบอกว่า  เบื่อหน่ายเต็มทีเพราะกลัวจะถูกดุ  แต่สังเกตได้จากอาการที่เป็นจิตใจของผู้ปฏิบัติจะหดหู่   ไม่เบิกบานแห้งแล้งไม่อยากพูดคุยกับใคร 

                ลักษณะการเดินในญาณทั้ง  ๓  นี้  จะรู้สึกง่วง ๆ  เดินเซ  ตัวโคลง  ตาลืมไม่ค่อยขึ้น  เดิน ๆ ไปง่วงอยากจะพักผ่อนนอนก็นอนไม่หลับ   บางคนมีอาการปวดหลัง  ปวดเอว  ปวดขา  ขาหนัก   ก้าวขาไม่ออก  อาการที่เกิดขึ้นใน   ๓  ญาณนี้มักจะเป็นอาการของจิตใจเสียโดยมาก

ญาณที่   ๙   มุญจิตุกัมยตาญาณ

            เมื่อผู้ปฏิบัติผ่านญาณที่  ๖ - ๗ - ๘ ได้เห็นภัยเห็นโทษตลอด  จนกระทั่งเกิดความเบื่อหน่ายต่อรูปนามที่กำหนดอยู่นั้นแล้ว  ก็จะเกิดความกลัดกลุ่มรำคาญอย่างยิ่งอยากที่จะให้พ้นไปเสียจากรูปนามที่กำหนดอยู่นั้น

                ญาณที่   ๙   นี้เรียกกันตามภาษาสามัญว่า   “ ญาณม้วนเสื่อ “   กล่าวคือ  ผู้ปฏิบัติบางคนเกิดความกลัดกลุ่มถึงกับหอบเสื่อหอบหมอนจะลาอาจารย์กลับบ้าน   บางคนอยากเลิกปฏิบัติ  อยากพักผ่อนเดินเที่ยวดูโน่นดูนี่   แต่จิตก็มักกำหนดอยู่ร่ำไป

                บางคนตอนนั่งกลางคืนกลัดกลุ่มขึ้นมา   เลิกกำหนดจะนอนก็นอนไม่หลับ   ผุดลุกผุดนั่ง   ตั้งใจไว้ว่า  เช้าจะกลับบ้านพอถึงเวลาเช้าจริง ๆ  อาการดังกล่าวก็หายไป   บางคนจะเดิน   จะนั่ง   จะนอนไม่มีความสุขเลย   คันยุบยิบไปทั่วกาย   ต้องตากมุ้งตากหมอนกระพือเสื่อเข้าใจว่าคงมีตัวเลือด  ตัวไรมากมายบางคนมีอาการร้อนกระวนกระวาย  ต้องอาบน้ำ  บางคนแม้อากาศหนาวจัดก็ยังอาบน้ำได้สบาย  แต่แม้จะมีอาการกลัดกลุ่มมากมายเพียงไร   ก็ยังอุตส่าห์กำหนดอยู่เสมอ  อาการต่าง ๆ  เหล่านี้บางคนเป็นมากบางคนเป็นน้อย  มีความรู้สึกอยากจะพ้น  เลิกไป  แต่อย่างเดียว   หมายความว่าอยากจะไปอยู่ในที่ที่ไม่มีสังขารรูปนาม   ผู้ควบคุมต้องชี้แจงสั่งสอน   ให้มีความมานะพยายามกำหนดไป   กำหนดอาการเบื่อรำคาญ  วุ่นวาย  ลุกลี้ลุกลนนี้ให้หายไป  ให้กำลังใจให้มากกว่าปฏิบัติมาจวนจะได้  จวนจะถึงแล้วจะละความพยายามเสียเป็นที่น่าเสียดาย           

            ผู้ที่มีอาการของญาณนี้อยู่นานหรือหลายวัน   มักเป็นผู้มีสติอ่อน  แม้ผู้ควบคุมจะอธิบาย  ชี้แจงให้เกิดศรัทธาและวิริยะขึ้น   แต่เพราะสติอ่อน   มีอาการเกิดขึ้นไม่ค่อยได้กำหนดให้เป็นปัจจุบัน   อาการนี้จะเป็นอยู่นาน    ผู้ที่มีอินทรีย์เพียบพร้อมอยู่เสมอจะปรากฏอาการแต่เพียงเล็กน้อยและจะผ่านขึ้นญาณต่อไป

ญาณที่   ๑๐   ปฏิสังขาณาณ

            เป็นญาณต่อจากญาณที่   ๙   คือเมื่อผู้ปฏิบัติใคร่จะพ้นไปจากอาการที่เห็นเป็นภัยเป็นโทษอันบังเกิดแก่รูปนามที่กำหนดอยู่   จนกระทั่งเกิดความเบื่อหน่าย   และใครจะพ้นไปจากรูปนามที่กำหนดอยู่   แล้วในญาณนี้ผู้ปฏิบัติจะรวบรวมกำลังหาทางที่จะหนีพ้นไปให้ได้   โดยหนีกลับมาพิจารณาลักษณะอาการของรูปนามอีกระยะหนึ่ง

                ในญาณนี้  ผู้ปฏิบัติจะพบลักษณะอาการของรูปนามชัดเจนมาก  พร้อมลักษณะของทุกข์   โทษภัยก็จะบังเกิดรุนแรงขึ้น  จิตใจของผู้ปฏิบัติยึดถือรูปนามที่กำหนดนี้เป็นของตนอยู่   ยังไม่ต่อสู้อย่างแท้จริง   ญาณของผู้ปฏิบัติจะปรากฏคล้ายกับขึ้น ๆ ลง ๆ จะพิจารณาลักษณะอาการของรูปนามในทางใดก็กำหนดไม่ถึงที่สุด   จะมีอาการเวทนาปรากฏบ่อย ๆ หนัก ๆ  กำหนดหายบ้างไม่หายบ้าง  มีอาการเบื่อหน่ายเป็นครั้งคราว  ผู้ที่คิดมาก  วิจารณ์มาก   จะติดอยู่ในญาณนี้นาน  อาการต่าง ๆ  ที่ปรากฏในญาณนี้มักพบอาการเดิม ๆ ที่แล้ว ๆ มา  ในอาการเหล่านี้นั้นจะปรากฏเด่นชัดตามลักษณะเป็นอย่าง ๆ ไป   บางคนมีอาการหลายอย่าง  ไม่แน่นอนที่เดียว

                สรุปอาการนี้เป็นหลักพิจารณาในญาณนี้มีดังนี้

                ๑.   การกำหนดยังต้องเพ่งและปักใจจึงจะกำหนดได้ดี   เช่น   เวทนาต่าง ๆ  ที่เกิดขึ้นต้องกำหนดอย่าปักใจ ๑ - ๒ ครั้งหาย

                ๒.   เวทนาต่าง ๆ  หนัก ๆ  ยังเกิดขึ้นบ่อย ๆ เวทนาบางอัน  เช่น  แน่น  กำหนดไม่หายยังคงตั้งขึ้นติด ๆ กันขึ้นไปเป็นสาย

                ๓.   จะบังเกิดความรำคาญในการกำหนดอยู่บ่อย ๆ

                ๔.   อารมณ์อย่างอื่นที่เกิดขึ้น   กำหนดได้ว่องไวดี

                การให้กรรมฐานต่อ   ให้เดินระยะที่  ๕   คือ   “ ยกส้นหนอ  ยกหนอ  ย่างหนอ  ลงหนอ  ถูกหนอ  “  เตือนให้กำหนดอายตนะกับต้นจิตให้ถี่ ๆ  พยายามกำหนดให้ได้มาก ๆ บ่อย ๆ

ญาณที่   ๑๑   สังขารูเปกขาญาณ

                เมื่อผู้ปฏิบัติแสวงหาทางพ้นด้วยการพิจารณารูปนาอย่างหนักในญาณที่  ๑๐  ก็ยังไม่มีอาการอย่างใดที่จะพ้นจากรูปนาม  อันมีแต่ทุกข์โทษภัยต่าง  ๆ  เข้าเป็นอยู่อย่างนั้นได้  ก็หมดปัญญาหาทางที่จะหลีกหนีให้พ้นไปผู้ปฏิบัติก็เริ่มมีอาการวางเฉยในรูปนามที่กำหนดอยู่

                ในญาณนี้ผู้ปฏิบัติจะตั้งสติพิจารณารูปนามไปด้วยอาการปกติ    ไม่มีความกระวนกระวายอย่างคราวที่แล้วมากนัก  ผู้ปฏิบัติที่มีอินทรีย์แก่กล้า   จะผ่านเข้ามัคคญาณไปได้โดยง่าย

                ผู้ปฏิบัติจะพูดว่า   กำหนดอะไรเป็นปกติทุกอย่าง  กำหนดได้ง่าย ๆ คล่อง ๆ ลางคนกำหนดเวทนาที่เกิดขึ้นอย่างง่ายดาย  ไม่ว่าจะกำหนดอะไรดูมันง่ายไปหมด   กำหนดไป  ก็มีอาการโงกหรือสะบัดมือสะบัดเท้า   กระตุกที่แขนที่ไหล่  ลองสอบถามดู  ขณะที่โบกไปหรือสะบัดไปนั้นเป็นในขณะไหน   คือตรงพอง   หรือตรงยุบ  โดยมากผู้ปฏิบัติจะตอบไม่ได้เพราะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้าเพียงพอสติยังอ่อนอยู่

                ผู้ปฏิบัติที่มีพอง – ยุบ  ถี่เร็ว  กำหนดไป  หายไปเฉย ๆ  รู้สึกตัวก็เริ่มกำหนดไปใหม่  มีอาการโงกบ้างเป็นครั้งคราว  ผู้ที่มีอาการแน่น   จะเสียดอย่างแรงกล้าคงมีอาการอย่างเดิม  กำหนดที่แน่นที่เสียดจนทนไม่ไหวก็ผ่านการกำหนดลง   บางคนพอง – ยุบห่างไป  เบาไป  จางไป   แล้วก็หายไป  รู้สึกก็เริ่มกำหนดไปใหม่  มีอาการโงกงุบเป็นครั้งคราว  จิตใจของผู้ปฏิบัติจะมีอาการเฉยเมย  กำหนดได้มาก  ไม่ขี้เกียจ  ไม่ขยัน  กำหนดอยู่เรื่อย ๆ  ไม่กระตือรือร้น   นั่งกำหนดอยู่ได้นาน ๆ  มีอาการขี้เกียจขี้ลืม

                องค์คุณของสังขารุเปกขาญาณ

                ๑.   กำหนดอารมณ์ต่าง ๆ  ที่มากระทบได้ง่ายและว่องไว

                ๒.   ไม่มีเวทนา  เช่น  เมื่อย  คันแต่ผู้ซึ่งพิจารณาที่เวทนาอาการแน่นมาก  ยังปรากฏให้กำหนดอยู่

                ๓.   นั่งได้นาน ๆ  ไม่รู้สึกเมื่อยหรือขี้เกียจ

                ๔.   จิตอยู่ในอารมณ์เดียว   พร้อมด้วยสติสัมปชัญญะ  ไม่วอกแวกซัดส่าย

                ๕.   อารมณ์เฉย ๆ  ไม่ยินดียินร้าย

                ๖.   อารมณ์กับจิตที่กำหนดละเอียดมาก

                ผู้ปฏิบัติมีองค์คุณในญาณนี้อย่างพร้อมเพรียงเด่นชัด  ยังรอให้อินทรีย์  ๕  แก่รอบ   เมื่อใจเข้าขีดพละ  ๕  ก็จะผ่านมัคคญาณในขณะนั้น

                การให้กรรมฐานต่อ  ให้เดินระยะที่ ๖   “ ยกส้นหนอ   ยกหนอ   ย่างหนอ   ลงหนอ   ถูกหนอ   กดหนอ “   เตือนให้กำหนดทางอายตนะและต้นจิตให้มาก ๆ

ญาณที่   ๑๒  สัจจนุโลมิกญาณ   หรืออนะโลมญาณ

                เป็นญาณที่ปัญญาพิจารณาเห็นอริยสัจ  ๔  ได้ชัดเจนแจ่มแจ้ง

ญาณที่  ๑๓  โคตรภูญาณ

                เป็นญาณที่ปัญญาทิ้งรูปนาม   ยึดนิพพานเป็นอารมณ์

ญาณที่  ๑๔  มัคคญาณ

                เป็นญาณที่ปัญญาละทิ้งกิเลสได้   เป็นสมุจเฉทปหาน   มีนิพพานเป็นอารมณ์

ญาณที่   ๑๕   ผลญาณ

ญาณที่เป็นผลของมรรค   มีนิพพานเป็นอารมณ์

ญาณที่   ๑๖   ปัจจเวกขณญาณ

                ญาณที่ปัญญาย้อนกลับไปพิจารณากิเลสที่ละได้   ละไม่ได้   มรรค  ผล  นิพพาน

                ในญาณ  ๑๖  ญาณที่  ๑ - ๑๓  เป็นโลกิยญาณ  ส่วนญาณที่   ๑๔  และ  ๑๕   เป็นโลกุตรญาณ

การได้ดวงตาเห็นธรรม

                การมีดวงตาเห็นธรรมนั้น  ท่านกล่าวว่าเป็นพระโสดาบัน  ผู้ปฏิบัติส่วนมากไม่ทราบว่า   การมีดวงตาเห็นธรรมนั้นเห็นอย่างไร   ธรรมอะไรที่ตนเห็น  ผู้ปฏิบัติที่ไม่เคยเรียนปริยัติ  หรือไม่ได้เป็นพหูสูตร   ขณะฟังเทศน์   ลำดับญาณอยู่นั้น  ย่อมจะส่งจิตของตนฟังและใคร่ครวญอาการต่าง ๆ    ที่เทศน์อยู่  ในญาณต่าง ๆ  ตามลำดับขึ้นไปด้วยความปีติ  เมื่อรู้ว่าอาการของตนที่เป็นอยู่นั้นถูกต้องตรงกันกับที่ได้ฟังขณะมีอาการขั้นสุดท้ายคือ   มัคคญาณที่เทศน์อยู่นั้น   มีลักษณะอาการอย่างใดอย่างหนึ่งตรงกันกับที่ตนได้ปฏิบัติมาแล้ว   ความปีติก็ทวียิ่งขึ้นจนแทบจะไม่ได้ฟังต่อไป   ในตอนที่กล่าวถึง   มัคคญาณผลญาณนั้นเป็นเหตุให้รู้แจ้งซึ่งอริยสัจ  ๔  ได้อย่างไร   ใจขณะเดียวกันนั้น   ความปีติยินดีทีเกิดมีอยู่ไม่ขาดนั้นกลับให้ใคร่ครวญต่อแต่อาการอันถูกต้องตรงกันซ้ำแล้วซ้ำเล่า  ทอดทิ้งตอนสำคัญอันกล่าวถึงการแจ้งอริสัจธรรม  และแล้วก็ข้ามไปตรวจสอบตนเองถึงคุณสมบัติต่าง ๆ อันเป็นผลของการปฏิบัติหรือบางคนแม้จะได้ฟังเทศน์ตามลำดับญาณ   ตรวจอาการของตนที่เคยอยู่ในขณะปฏิบัติถูกต้องตรงกันแล้วก็ตามแต่ก็ยังอดสงสัยไม่ได้ว่าตนได้อะไร   ได้พบธรรมอะไร   ได้สำเร็จผลการปฏิบัติมาแล้วอย่างไร  แม้ว่าจะมีคุณสมบัติถูกต้องตรงกับหลักการที่กำหนดไว้ก็ยังไม่วายสงสัย  เข้าใจไปว่าตนยังไม่ถึงธรรม  ยิ่งมีนักปฏิบัติมาถามถึงผลที่ได้จากการปฏิบัติ  ตนตอบไม่ไดหรือตอบไม่ถูก  ตามตำราทางปริยัติที่วางไว้ก็ยิ่งทำให้สงสัยพะวักพะวงบางคนถึงกับจะเข้าปฏิบัติใหม่ก็มี

                การเป็นเช่นนี้จะว่าการปฏิบัติไม่ถูกต้องก็ไม่เชิง   เพราะผลที่ได้รับกล่าวคือ   คุณสมบัติเช่นการมั่นอยู่ในศีล  ไม่ตระหนี่   ไม่อิจฉาริษยา   ของตนก็มีอยู่   จะว่ามีความสงสัยในพระพุทธ   พระธรรม  พระสงฆ์   ก็ไม่ใช่  เพียงแต่ว่าไม่รู้ว่าตนได้ถึงธรรมอะไร   หรือไม่แน่ใจว่าตนได้ธรรมนั้นเพราะขณะปฏิบัติอยู่นั้นไม่มีอะไรเป็นเครื่องชี้บอกว่านี้เป็นทุกข์  นี้เป็นสมุทัย  นี้เป็นนิโรธ  นี้เป็นมรรค  แม้ในเทศน์ลำดับญาณจะได้พรรณาถึงลักษณะของอริยสัจทั้ง ๔  ที่เกิดขึ้นก็ดูเหมือนจะไม่ได้ชี้ให้เห็นว่า  นี่แหละคือธรรมที่ผู้ปฏิบัติได้เข้าถึงแล้ว   ผู้ได้ดวงตาเห็นธรรมนี้ก็คือ   การเห็นแล้วซึ่งอริยสัจ  ๔  นี้ด้วยประการอย่างนี้